เบญจโลกวิเชียร หรือ ยาห้าราก หรือยาแก้วห้าดวง หรือยาเพชรสว่าง ทั้ง 4 ชื่อนี้เป็นยาชนิดเดียวกัน ยาตำรับนี้ได้ขึ้นทะเบียนเป็นตำรับยาไทยแล้ว มีสรรพคุณ แก้ไข้ร้อนใน แก้ไข้พิษ (ไข้ที่ทำให้มือเท้าเย็น แต่ตัวร้อน ตาแดง ปวดศีรษะ มีผื่นขึ้น) แก้ไข้ต้นมือ (เริ่มจับไข้) และกระทุ้งพิษไข้ เพื่อมิให้ไข้หลบใน
ชื่อยาขึ้นต้นว่าเบญจ ก็มีความหมายอยู่ในตัวว่า มีส่วนประกอบยาสมุนไพรอยู่ 5 ชนิด คือ รากมะเดื่อชุมพร รากชิงชี่ รากเท้ายายม่อม รากคนทา และรากย่านาง ตำรับ โบราณปรุงยาจะใช้รากทั้งห้าในอัตราส่วนที่เสมอภาคหรือเท่ากัน ต้มรับประทานน้ำ หรือบดเป็นผงละเอียด บรรจุแคปซูล หรือปั้นเป็นยาลูกกลอน หรือยาพิมพ์เม็ด ใช้รักษาได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่
มาดูรายละเอียดของตัวยาทั้งห้าชนิด ว่าทำไมจึงรักษาไข้ได้
1. มะเดื่อชุมพร หรือมะเดื่ออุทุมพร ชื่อวิทยาศาสตร์ Ficus racemosa Linn. อยู่ในวงศ์ MORACEAE ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ลำต้นเกลี้ยง ใบยาวใหญ่ มักจะมีรังหนอนในเนื้อใบ ผลออกเป็นกระจุกตามกิ่งและลำต้น ในผลมีเกสรเล็กๆ ผลสุกสีแดงจัด มะเดื่อชุมพรเป็นไม้รสฝาด รากมะเดื่อชุมพรจึงใช้แก้ไข้ท้องร่วงได้ดี รากใช้แก้ไข้ กระทุ้งพิษไข้ แก้ท้องร่วง
2. ชิงชี่ ชื่อวิทยาศาสตร์ Capparis micracantha DC. อยู่ในวงศ์ PPARIDACEAE ไม้พุ่มขนาดย่อม สูง 1-3 เมตร กิ่งคดไปมา ผิวต้นเป็นกระขาวแตกระแหง ใบเขียวแข็ง ปลายเรียวแหลม มีหนามที่สองข้างขอบใบ ดอกเป็นเส้นเล็กๆสีขาว ผลกลมเท่าผลมะนาว ผลสุกสีแดง รากใช้แก้ไข้ร้อนใน แก้ไข้พิษ ขับลม ต้นใช้ตำพอกแก้ฟกช้ำ ใบใช้เข้ายาอาบและกินแก้โรคผิวหนัง แก้ไข้มีเม็ดมีหัว
3. เท้ายายม่อม ชื่อวิทยาศาสตร์ Clerodendrum petasites S.Moore อยู่ในวงศ์ VEBENACEAE ไม้ลงหัวล้มลุก ใบออกที่ยอดรอบข้อ ดอกแทงจากหัวใต้ดิน อาจสูงจนเลยยอด ในฤดูหนาว ต้นจะตาย ทิ้งหัวไว้ใต้ดิน พอถึงฤดูฝนลำต้นจะงอกออกมาใหม่ แป้งเท้ายายม่อมที่ใช้ทำขนม หรืออาหารก็ได้มาจากหัวเท้ายายม่อมชนิดนี้ รากและต้นใช้ถอนพิษไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ตัดไข้ แก้ไข้พิษ แก้อาเจียน
4. คนทา ชื่อวิทยาศาสตร์ Harrisonia perforata Merr. อยู่ในวงศ์ SIMAROUBACEAE เป็นไม้พุ่ม ในป่าโปร่ง สูงได้ถึง 8 เมตร ลำต้นสีเทา มีหนามทั้งต้น ก้านใบมีครีบ ใบอ่อนสีแดงสวย ดอกสีขาว ผลกลมฉ่ำน้ำ ทั้งต้นและราก ใช้กระทุ้งพิษไข้ แก้ไข้ทุกชนิด แก้ท้องร่วง ส่วนกิ่งก้านใช้สีฟัน รักษาฟัน
5. ย่านาง ชื่อวิทยาศาสตร์ Tiliacora triandra Diels อยู่ในวงศ์ MENISPERMACEAE ไม้เถาเลื้อย รากใหญ่ เถาสีเขียวสด เหนียวมาก และมีน้ำเมือกเหนียว ใบคล้ายรางจืด ผลขนาดมะแว้ง ออกติดกันเป็นพวง คนอีสานใช้ใบย่านางตำคั้นน้ำต้มรวมกับหน่อไม้ แก้รสขื่นขม ช่วยลดกรดยูริคในหน่อไม้ (ภูมิปัญญาพื้นบ้าน) น้ำคั้นจากใบยังช่วยลดความขมในแกงขี้เหล็ก ทางใต้เอายอดอ่อนมาใส่แกงเลียง ช่วยให้แกงเลียงหวานกลมกล่อม รากใช้ แก้ไข้ทุกชนิด กระทุ้งพิษไข้ แก้เมาเรือ เมาสุรา
ข้อเสนอให้พิจารณา
1. สมัยนี้หารากแท้ได้ยาก เวลาจะปรุงยาส่วนใหญ่จะใช้ลำต้นซึ่งมีสรรพคุณยาน้อยกว่าราก ดังนั้น ถ้าตัวยาใดหารากไม่ได้ จำ เป็นต้องใช้ เถา ใบ ต้น แทน ก็ให้เพิ่มตัวยานั้นเป็นสองเท่า ถ้าผลิตเป็นยาผง เอาตัวยาที่เพิ่มนั้น สกัดเอาตัวยาออกโดยการต้มให้ได้น้ำยาที่เข้มข้น แล้วเอามาผสมกับสูตรยามาตรฐานต่อไป
2. ถ้าต้องการให้ยามีสรรพคุณหนักไปทางรักษาท้องร่วง ให้เพิ่มรากมะเดื่อชุมพร
3. ถ้าต้องการให้ยามีสรรพคุณหนักไปทางรักษาไข้มีเม็ด ผื่น ฝี ให้เพิ่ม คนทา และชิงชี่
4. ถ้าต้องการให้ยามีสรรพคุณหนักไปทางถอนพิษร้อน ให้เพิ่มรากย่านาง เท้ายายม่อม
ความคิดเห็น
มะเดื่อ-ริดสีดวง
ผู้ใหญ่ท่านหนึ่งเป็นอาจารย์คณะวิทย์ จุฬาฯ เล่าให้ฟังว่า ท่านเป็นริดสีดวงมาเป็นสิบปี หมดค่ายาแผนปัจจุบันมามาก แต่ไม่หายซักที มีหมอจีนคนหนึ่งให้ต้มรากมะเดื่อกินน้ำต้มรากมะเดื่อ แล้วจะหาย ท่านลองทานดูเห็นผลทันตาภายใน๓วันริดสีดวงยุบ ไม่อักเสบอีก ตอนนี้ท่านกำลังรอดูผลต่อไปอีกว่าจะหายสนิทมั้ย ท่านบอกอีกว่าถ้ากินมากเกินก็ฉี่ไม่ออก ถึงกับปวดไข่ดันหน้าเขียวเลยเชียว สังเกตอาการว่าริดสีดวงอาการดีขึ้นแต่ฉี่ไม่ออก จึงลดปริมาณลงเหลือประมาณ๑แก้ว/วัน อาการฉี่ไม่ออกก็หาย ริดสีดวงยุบดีถ่ายเป็นก้อนไม่อักเสบแล้ว ตอนนี้ท่านก็ดื่มน้ำรากมะเดื่อทุกวันเพื่อจะดูผลระยะยาวค่ะ เล่าสู่กันฟังนะคะเผื่อจะเป็นประโยชน์ค่ะ
มะเดื่อชนิดใด
ขอบคุณสำหรับข้อมูลค่ะ อยากทราบว่าเป็นมะเดือชนิดใดคะ ในประเทศไทยมี มะเดื่อชุมพร มะเดื่อดิน มะเดื่อดง มะเดื่อปล้อง มะเดื่อหอม
ในตำรับยาไทย รากมะเดื่อชุมพร หรือมะเดื่ออุทุมพร มีสรรพคุณกระทุ้งพิษไข้ เปลือกมีรสฝาด ใช้เป็นยาสมาน
ขออภัยนะค
ขออภัยนะคะ อันนี้ไม่ทราบเหมือนกันค่ะ เพราะท่านก็ไม่ได้บอกว่ามะเดื่ออะไร เรียกแต่มะเดื่อ เฉยๆ แต่ท่านบอกว่า ทานเข้าไปแล้วทำให้ถ่ายเป็นก้อนแต่ไม่มีอาการอักเสบ หรือเจ็บเวลาถ่าย แก้อาการท้องเสียท้องร่วงได้ด้วย (สรรพคุณคล้ายกับพันธุ์ไหนบ้างมั้ยคะ) ยังไงถ้าพบทานอีกจะลองถามดูนะคะ
เป็นชิคุนปุนยา
ได้ใช้ยา5รากรักษาไข้ชิคุนปุนยา เนื่องจากมีผุ้แนะนำ เพราะหลังจากรักษาด้วยแผนปัจจุบันแล้วยังมีอาการปวดเสียวตามข้อและเส้นอยู่ ทานยา5รากได้2วันรู้สึกตึงเส้นที่ข้อเท้า และเท้าข้างซ้ายบวมขึ้นอย่างเห็นได้ชัด อย่างทราบว่าเป็นอาการของการกระทุ้งพิษหรือเปล่า ควรทานยาต่อหรือกลับไปหาหมอแผนปัจจุบันดีค่ะตอนนี้ทรมานมากๆเลยค่ะ
5รากกับชิคุนคุนยา
ไม่ทราบว่ากินครั้งละกี่เม็ด วันละกี่ครั้ง ท้องผูกหรือไม่ ปัสสาวะเป็นอย่างไร ควรกินยาหอมร่วมด้วย จะทำให้ลมไม่ติดขัด เพราะถ้ากินมากและเย็นจัดเกินไปจะทำให้ลมเดินไม่สะดวก หรืออาจเอากำแพง7ชั้นและเถาวัลย์เปรียงต้มกิน ถ้ามีอาการท้องผูกด้วยให้กินนำมะขามเปียกตอนเช้าก่อนล้างหน้าแปรงฟัน
เท้ายายม่อม
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ของ Clerodendrum petasites S.Moore ในวงศ์
Verbenaceae ที่ถูกต้องคือ เป็นไม้พุ่ม สูง 1-2 เมตร ลำต้นตรง กิ่งก้านน้อย ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม หรือออกตามข้อ ข้อละ 3-5 ใบ โคนและปลายใบแหลม ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบและปลายกิ่ง ดอกย่อยสีขาว โคนกลีบดอกเชื่อมเป็นหลอดยาว ปลายแยกเป็น 5 กลีบเกสรเพศผู้มี 4 อัน ผลกลมยาว เมื่อสุกมีสีดำ ชื่อท้องถิ่นบางแห่ง เรียก เท้ายายม่อมดอกขาว เท้ายายม่อมตัวเมีย ไม้เท้าฤาษี พญารากเดียว หรือ ปู่เจ้าหายใจไม่รู้ขาด มีชื่อสามัญว่า one-root-plant ส่วนข้อความที่อธิบาย ต้นเท้ายายม่อมข้างบนนั้น เป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Taccaeontopetaloides Kuntze ในวงศ์ Taccaceae